Khi nào cần đeo găng tay y tế
Theo tờ thông tin về sử dụng găng tay của WHO, cần đeo găng tay trong ba tình huống chính: trước khi thực hiện thủ thuật vô khuẩn; khi dự kiến tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể, kể cả khi chạm vào niêm mạc và vùng da không lành lặn; và khi chăm sóc người bệnh thuộc diện phòng ngừa tiếp xúc. Đây cũng là các thời điểm đeo găng tay được nhắc lại trong quy định sử dụng găng tay y tế tại Việt Nam.
Bộ Y tế quy định rõ trong Thông tư 18/2009/TT-BYT và Quyết định 5991/QĐ-BYT (2019): một đôi găng chỉ dùng cho một người bệnh, không dùng chung; khi chuyển từ vùng cơ thể nhiễm khuẩn sang vùng sạch trên cùng một người bệnh phải thay găng; và khi làm động tác kỹ thuật vô khuẩn phải mang găng vô khuẩn. Găng tay y tế là sản phẩm dùng một lần — không giặt rửa hay khử khuẩn để dùng lại.
Ngược lại, nhiều việc thường ngày không cần đeo găng, như đo huyết áp, nhiệt độ, phát thuốc uống hay tiếp xúc vùng da lành lặn trong chăm sóc thông thường. Và dù đeo hay không, găng tay không bao giờ thay thế vệ sinh tay: cần vệ sinh tay trước khi đeo găng và ngay sau khi tháo găng.
Tháo găng ngay khi: găng bị rách hoặc nghi ngờ thủng; việc tiếp xúc với máu, dịch cơ thể đã kết thúc; xong việc với một người bệnh; hoặc đến thời điểm cần vệ sinh tay.
Quy trình đeo găng tay y tế đúng cách
Với găng khám bệnh thông thường (không vô khuẩn), cách mang găng tay y tế theo kỹ thuật của WHO gồm các bước sau. Đây cũng là thao tác bác sĩ đeo găng tay và điều dưỡng thực hiện hằng ngày trước mỗi lần thăm khám có nguy cơ tiếp xúc dịch cơ thể.
- Vệ sinh tay và lau khô. Rửa tay bằng xà phòng hoặc sát khuẩn bằng dung dịch chứa cồn, rồi lau khô hoàn toàn. Đeo găng khi tay còn ướt làm tăng nguy cơ vi khuẩn phát triển dưới găng và dễ làm rách găng.
- Lấy găng ra khỏi hộp. Kiểm tra nhanh găng không rách, thủng; chỉ nắm vào mép trên của cổ găng, tức phần ở cổ tay.
- Đeo chiếc thứ nhất. Luồn tay vào găng, căn các ngón cho vừa, không kéo mạnh mép găng và tránh để móng tay hoặc vật sắc làm rách găng.
- Lấy chiếc thứ hai bằng tay trần. Cũng chỉ chạm vào phần cổ găng tương ứng với cổ tay, không chạm mặt ngoài của găng.
- Đeo chiếc thứ hai. Sau khi tay trần đã xỏ một phần vào găng, dùng các ngón của bàn tay đã đeo găng luồn dưới nếp gấp cổ găng và lật gập xuống để kéo găng lên hết tay — nhờ vậy tay đã đeo găng không chạm trực tiếp vào da cẳng tay trần.
- Chỉnh găng. Kéo cổ găng phủ kín cổ tay, nếu mặc áo choàng cách ly thì trùm găng qua cổ tay áo. Sau khi đeo xong, chỉ chạm vào những bề mặt cần thiết cho công việc — không chạm mặt, điện thoại hay bề mặt sạch khác.
Quy trình rửa tay, mặc áo, mang găng vô khuẩn
Với phẫu thuật và các thủ thuật vô khuẩn, chuỗi rửa tay mặc áo mang găng khắt khe hơn hẳn găng khám. Trước hết, tháo trang sức, không để móng giả; khi vào khu phẫu thuật thì rửa tay bằng xà phòng và nước. Trước mỗi ca, sát khuẩn tay phẫu thuật bằng dung dịch chứa cồn theo đúng kỹ thuật hướng dẫn — từ đầu ngón tay, cẳng tay lên đến khuỷu, rồi bàn tay đến cổ tay — hoặc chà tay bằng xà phòng kháng khuẩn trong khoảng thời gian nhà sản xuất khuyến cáo, thường khoảng 2–5 phút tùy hãng. Chỉ khi tay đã khô hoàn toàn mới được mặc áo và mang găng.
Mặc áo vô khuẩn bằng cách chỉ chạm vào mặt trong của áo, xỏ tay vào tay áo và giữ bàn tay nằm trong cổ tay áo; người phụ không vô khuẩn kéo áo qua vai và buộc dây phía sau lưng. Sau đó mang găng theo một trong hai kỹ thuật:
- Mang găng kín: bàn tay vẫn nằm trong cổ tay áo suốt quá trình. Dùng bàn tay còn bọc trong áo cầm găng đặt úp lên tay kia, lật cổ găng phủ qua cổ tay áo rồi mới xỏ ngón tay vào. Tay trần không lộ ra ngoài áo ở bất kỳ bước nào.
- Mang găng hở: dùng khi không mặc áo choàng hoặc khi cổ áo đã kéo xuống. Tay trần chỉ được chạm mặt trong của cổ găng ở chiếc thứ nhất; chiếc thứ hai được đeo bằng tay đã mang găng, theo nguyên tắc vô khuẩn chạm vô khuẩn.
Nguyên tắc xuyên suốt là bề mặt vô khuẩn chỉ chạm bề mặt vô khuẩn. Sau khi mang găng, giữ hai tay ở phía trước thân và trên mức thắt lưng, không hạ tay xuống thấp hay chạm vào vùng không vô khuẩn.
| Tiêu chí | Găng khám (không vô khuẩn) | Găng vô khuẩn |
|---|---|---|
| Chuẩn bị tay | Vệ sinh tay thường quy, lau khô | Sát khuẩn tay phẫu thuật, để khô hoàn toàn |
| Cách cầm găng | Tay trần chỉ chạm mép cổ găng | Tay trần không chạm găng (mang găng kín) hoặc chỉ chạm mặt trong cổ găng (mang găng hở) |
| Dùng khi | Khám, lấy máu, tiếp xúc dịch cơ thể | Phẫu thuật và thủ thuật vô khuẩn |
Cách tháo găng tay không lây nhiễm
Tháo găng là bước dễ gây lây nhiễm nhất vì mặt ngoài của găng đã nhiễm bẩn sau khi sử dụng. Nguyên tắc của CDC là: mặt ngoài bẩn chỉ chạm mặt ngoài bẩn, da trần chỉ chạm mặt trong sạch của găng.
- Nắm mặt ngoài găng thứ nhất. Dùng bàn tay còn đeo găng nắm vào mặt ngoài của găng bên kia, ở vị trí gần cổ tay, tránh chạm vào da cẳng tay.
- Kéo lộn trái ra khỏi tay. Kéo găng tuột dần xuống để găng lộn mặt trong ra ngoài, gói phần bẩn vào trong.
- Giữ găng vừa tháo. Nắm chiếc găng đã tháo trong lòng bàn tay vẫn còn đeo găng, không thả rơi.
- Tháo găng còn lại từ mặt trong. Luồn các ngón của bàn tay trần vào dưới cổ găng còn lại ở phía cổ tay, kéo lộn trái xuống và cuộn trùm lên chiếc găng đầu tiên, thành một gói gọn.
- Bỏ găng và vệ sinh tay. Bỏ cả gói găng vào thùng rác y tế ngay, rồi vệ sinh tay lập tức.
Những lỗi thường gặp cần tránh: kéo găng ra từ đầu ngón tay khiến mặt bẩn quệt vào da; giật mạnh cổ găng; đeo nguyên găng bẩn đi cầm điện thoại, hồ sơ hay chạm bề mặt sạch; và quên vệ sinh tay sau khi tháo. Vì găng có thể có lỗ thủng rất nhỏ không nhìn thấy bằng mắt thường, vệ sinh tay ngay sau khi tháo găng là bắt buộc, không phải tùy chọn.
Nội dung tham khảo: Tờ thông tin sử dụng găng tay và hướng dẫn vệ sinh tay của WHO; hướng dẫn mang và tháo phương tiện phòng hộ cá nhân của CDC; Thông tư 18/2009/TT-BYT và Quyết định 5991/QĐ-BYT của Bộ Y tế về kiểm soát nhiễm khuẩn. Mỗi cơ sở khám chữa bệnh có thể có quy trình chi tiết riêng — người thực hành cần tuân thủ quy trình tại nơi làm việc và hỏi bộ phận kiểm soát nhiễm khuẩn khi chưa rõ.
